Wat is glycerine, waarvoor dient het? Hoe bindt het water aan de huid?

Het molecuul is heel eenvoudig: een kort skelet van drie koolstofatomen met drie hydroxylgroepen. Deze groepen vormen waterstofbruggen met water, waardoor glycerine een van de meest gebruikte vochtbinders in cosmetica is. Bij kamertemperatuur is het een kleurloze, stroperige vloeistof. Het is de huid niet vreemd: het komt van nature in de bovenste huidlaag voor, en komt daar vooral uit het bloed en de talgklieren vandaan.

Waarom zit glycerine in zoveel producten?

De populariteit blijkt ook uit de cijfers. In de Amerikaanse cosmetische registratie van 2014 werd het in 15.654 producten gemeld, en het was na water en parfum het derde meest voorkomende ingrediënt. Dit heeft meerdere redenen:

• Het doet meerdere dingen. Naast vochtbinder wordt het gebruikt als haarverzorgingsstof, huidbeschermer en viscositeitsverlager.
• Het is makkelijk te maken. Het komt als bijproduct vrij bij de hydrolyse van vetten en kan ook synthetisch worden gemaakt uit uitgangsstoffen zoals propyleenoxide. Plantaardige, dierlijke en synthetische glycerine zijn chemisch hetzelfde. "Plantaardige glycerine" zegt dus iets over de herkomst, niet over de werkzaamheid.
• Het wordt zeer goed verdragen. In een uitgebreide veiligheidsbeoordeling werd het niet als irriterend of sensibiliserend gevonden. Een vochtinbrengende crème met 65,9% glycerine veroorzaakte bij mensen geen allergie. Bij 420 patiënten met dermatitis veroorzaakte 50% glycerine in de gesloten pleistertest geen irritatie; bij één persoon trad een reactie op. Allergiemeldingen bleven beperkt tot enkele gevallen.
• Het gehalte is flexibel. Het komt voor in formules van shampoo tot handcrème, van oogproduct tot lippenstift.

Hoe bindt het water aan de huid?

Glycerine werkt niet alleen als een vochtmagneet die aan het oppervlak blijft hangen. Het effect wordt op meerdere niveaus beschreven:

1. Reservoireffect. Het gaat osmotisch naar de bovenste laag en de daaronder liggende epidermis en neemt daarbij water mee. Zo neemt het waterbindend vermogen van de huid toe.
2. Transportkanaal. Het aquaporine-3-kanaal in het celmembraan transporteert zowel water als glycerine. Bij muizen zonder dit kanaal daalde de glycerine in de huid, werd de huid droog, nam de elasticiteit af en was het herstel van de barrière vertraagd. Toen glycerine werd toegediend, verdwenen deze stoornissen; een vochtige omgeving of afsluitende toepassing corrigeerde de droogheid niet. Het niveau van dit kanaal neemt af met de leeftijd en door langdurige zonneblootstelling, en dat wordt beschouwd als een mogelijke verklaring voor droogheid bij oudere en zongeteste huid.
3. Barrièrevetten. In het laboratorium vertraagde het de overgang van huidvetten van vloeibaar naar vast, wat de bovenste laag soepeler kan houden.
4. Schilfering. In een geïsoleerde bovenste laag vergemakkelijkte het de afbraak van structuren die cellen met elkaar verbinden, wat kan bijdragen aan minder schilfering.

Het waterbindend vermogen alleen bepaalt het resultaat niet. In een studie met cavia's trok diglycerol en triglycerol in het laboratorium meer water aan dan glycerine, maar in een model van droge huid verminderde alleen glycerine de roodheid. Waterbinding in het laboratorium en het bevochtigen van de huid zijn niet hetzelfde.

De grootte speelt ook een rol. Met een klein molecuul van ongeveer 92 dalton kan het de bovenste laag binnendringen; het grote molecuul hyaluronzuur blijft juist meer aan het oppervlak. Daarom worden beide ingrediënten vaak naast elkaar gebruikt en niet als vervanging van elkaar.

Droogt glycerine de huid uit in droge lucht?

Een veelgehoorde bewering is: als de lucht erg droog is, trekt een vochtbinder water niet van buitenaf, maar uit de diepere lagen van de huid, waardoor de huid nog droger wordt. Een deel van deze redenering klopt: vochtbinders kunnen water van de dermis naar de epidermis brengen, en in vochtige lucht nemen ze water uit de omgeving op. Maar direct bewijs dat glycerine de huid in droge lucht droger maakt, is bij menselijke huid zwak.

De duidelijkste meting komt uit een laboratoriumstudie van 1990. Bij een relatieve luchtvochtigheid van 6% behield zuivere glycerine zijn massa, bij 92% trok het water aan. In het model legde glycerine die aan huidvetten werd toegevoegd in droge lucht geen water aan en vertraagde het het waterverlies niet. Het voorkwam echter wel dat de vetten stolden. De onderzoekers schreven het nut in droge lucht toe aan de ordening van die vetlaag, niet aan een vochtbindend effect. Omdat het om één modelstudie gaat, is dit geen definitieve uitspraak.

Het hier voorgestelde is geen gemeten protocol, maar een uitgangspunt dat uit de logica is afgeleid: in een verwarmde of zeer droge omgeving laat je een licht serum met glycerine niet alleen, maar voeg je er een crème met vet of een occlusieve laag aan toe. Voor de keuze kun je het artikel de keuze van een vochtinbrengende crème raadplegen.

Gehalte en textuur: wat betekent welk percentage?

Voor glycerine bestaat er geen bindende "juiste verhouding", en etiketten hoeven geen gehalte te vermelden. De onderstaande waarden zijn uit verschillende soorten bronnen verzameld; de laatste kolom laat zien hoeveel vertrouwen je ze kunt geven.

De textuur hangt sterk af van de formule. Esters van vetzuren en siliconen worden vaak gebruikt om het kleverige gevoel te verminderen, dus hetzelfde gehalte kan in twee crèmes anders aanvoelen. Pure glycerine rechtstreeks op het gezicht aanbrengen heeft geen sterke rechtvaardiging, en contact met de ogen veroorzaakt sterk branden en tranen.

Wat zegt het bewijs bij droge en atopische huid?

Overzichten melden dat glycerinehoudende producten het water in de bovenste laag en de mechanische eigenschappen van de huid verbeteren bij huid met droogheid en een gestoorde barrière. Klinische vergelijkingen zijn gemengder:

• 197 atopische patiënten gedurende 30 dagen: een crème met 20% glycerine werd vergeleken met de basisvorm zonder glycerine en met een crème met 4% ureum en 4% zout. De droogheidsbeoordelingen waren tussen de groepen vergelijkbaar; de glycerinecrème prikte minder dan de ureum- en zoutcrème.
• 109 atopische patiënten gedurende 30 dagen: glycerine week in waterverlies niet af van de basisvorm. Een ureum-crème verminderde het waterverlies meer, en dermatologen beoordeelden de droogheid in de ureumgroep beter.

Glycerine kan dus een comfortabel alternatief zijn wat prikken betreft ten opzichte van ureum, maar het is niet in elke meting superieur. In deze studies moet je ook meewegen dat de basiscrème zelf al vochtinbrengend is.

Verwarde namen op het etiket en veiligheidsnotities

• Glyceryl Stearate (glyceryl stearaat): De naam lijkt erop, maar de functie is anders. Het is een emulgator die vet en water bij elkaar houdt.
• Butylene Glycol, Propylene Glycol: Andere polyolen die als vochtbinder worden gebruikt; het is geen glycerine.
• Zuiverheid: Voor onzuiverheden zoals diethyleenglycol en ethyleenglycol gelden in de grondstof grenzen volgens farmaceutische normen: één onzuiverheid mag 0,1% niet overschrijden, het totaal 1%. Glycerine als bijproduct van biodiesel uit de Jatropha-plant is een waarschuwingspunt geweest, omdat het giftige stoffen kan bevatten.
• Nieuw product: Het probleem zit meestal eerder in de rest van de formule dan in de glycerine. Als je huid gevoelig is, test je de nieuwe crème op de binnenkant van de arm of in de elleboogplooi, twee keer per dag, gedurende 7-10 dagen.