Wat zijn parfumnoten? Gids voor topnoot, hartnoot en basisnoot

Parfumnoten zijn beschrijvingen van de delen van een geur die na elkaar op de voorgrond komen: de topnoot is het deel dat je het eerst ruikt, de hartnoot is het lichaam van de geur, en de basisnoot is het deel dat het laatst duidelijk wordt en het langst blijft. Deze volgorde ontstaat doordat de moleculen die de geur vormen met verschillende snelheden verdampen. Noten zijn geen ingrediëntenlijst: als er 'zee' of 'vanille' staat, betekent dat niet dat er zeewater of vanillezaad in de flacon zit. De geur in de eerste minuut zegt ook niets over de geur na uren.

Wat beschrijven parfumnoten eigenlijk?

Noot is een naam voor de indruk die je neus krijgt. Parfumeurs gebruiken dit woord, geleend uit de muziek, om geuren te beschrijven. Noten als 'regen', 'schone was' of 'zeebries' beschrijven geen essentie die uit de natuur is gehaald. Meestal betekent het dat een aantal stoffen samen die indruk geven. Moderne geuren die zeelucht oproepen worden meestal opgebouwd met synthetische moleculen.

Het helpt om het verschil tussen de twee lijsten te kennen:

Dat je roos ziet in de notenlijst, bewijst niet dat de formule natuurlijke rozenolie bevat. Andersom geldt ook: een stof die niet in de lijst staat, kan een belangrijke rol spelen in het karakter van de geur. De betekenis van de namen op het etiket vind je in het artikel INCI.

Piramide: topnoot, hartnoot en basisnoot

De geurpiramide is een manier van beschrijven die noten naar de volgorde waarin ze worden opgemerkt in drie lagen verdeelt. De beschrijvingen in de tabel zijn veelvoorkomende voorbeelden; de tijden zijn ruwe waarden:

Vertrouw de tijden niet te veel. Voor de hartnoot noemen sommige beschrijvingen 20 minuten tot 1 uur, andere 3-4 uur. Zo'n groot verschil laat zien dat er geen gemeten tijd is die iedereen accepteert. Formule, hoeveelheid, lucht en huid verschuiven deze uren gemakkelijk.

Waarom verandert het in de tijd?

Wanneer het parfum de huid raakt, begint eerst de alcohol te verdampen, daarna verdampen de geurstoffen elk in hun eigen tempo. Kleine, lichte moleculen gaan sneller de lucht in, grote en zware blijven langer op de huid. Het verschil dat je voelt komt door dit snelheidsverschil; er zijn geen aparte compartimenten in de geur die na elkaar opengaan. Een deel van de geurstoffen dringt ook in de huid door in plaats van te verdampen, daarom is het pad van elk molecuul niet hetzelfde.

Een oud naslagwerk dat in de parfumerie vaak wordt genoemd, rangschikt stoffen van 1 tot 100 op basis van hun verdampingseigenschappen. Op die schaal tellen 1-14 als topnoot, 15-60 als hartnoot en 61-100 als basisnoot. De schaal wordt nog steeds genoemd, maar om de geur in het dagelijks leven te begrijpen heb je niet de getallen nodig, maar de logica.

Drie punten vullen deze logica aan:

• Lagen gaan niet als deuren open en dicht. Basisnoten zijn vanaf het eerste moment op de huid aanwezig, alleen worden ze tussen de bovenste noten minder gehoord. De topnoot stopt niet ineens; hij vervaagt geleidelijk.
• Lagen beïnvloeden elkaar. Sommige basisstoffen zijn fixatieven, dat wil zeggen dat ze helpen vluchtigere stoffen vast te houden. Laboratoriumanalyses laten ook zien dat stoffen in een mengsel de verdamping van elkaar kunnen veranderen.
• Vluchtigheid en geurkracht zijn niet hetzelfde. Een zware, langzaam verdampende stof kan zelfs in zeer kleine hoeveelheden sterk ruiken. Daarom is het niet altijd onomstreden in welke laag een stof hoort.

Wat gebeurt er na een spuit?

De onderstaande tabel is geen gemeten schema, maar een ruw voorbeeld om de volgorde te leren:

1. De eerste momenten. De scherpte van de alcohol en de topnoten komen samen. Daardoor kan de geur soms harder, frisser of prikkelender lijken dan hij is.
2. De eerste 15-30 minuten. Citrus- en frisse beschrijvingen beginnen te verzwakken. De geur wordt zachter en andere tonen worden hoorbaar.
3. De volgende uren. Het bloemige of kruidige lichaam komt naar voren; hier merk je echt wat de geur is.
4. Later op de dag. Op de huid blijven meestal houtachtige, muskachtige of vanillige sporen achter. De geur zit nu dicht bij de huid en is licht.

Waarom misleidt de eerste indruk?

Het is heel natuurlijk om een geur meteen leuk of niet leuk te vinden, maar die reactie geldt vooral de topnoot. Wat je urenlang op je huid draagt, zijn de hart- en basisnoten. Daarom komen deze drie situaties vaak voor:

• Een geur die je koos vanwege een frisse citroenopening, lijkt je na een half uur zwaar.
• Een geur die je in het begin scherp vond, krijgt na een half uur een zachte vorm die je mooi vindt.
• De geur die je op papier mooi vond, voel je op je huid anders of korter.

Praktische regel: wacht minstens 30 minuten voordat je over de geur beslist, en ruik hem bij voorkeur na enkele uren nog eens. Deze tijd is geen wetenschappelijke drempel, maar een startpunt afgeleid van het moment waarop de basisnoten hoorbaar beginnen te worden.

Hoe lees je een notenlijst?

Neem een voorbeeldlijst: "Top: bergamot, zwarte peper. Hart: roos, iris. Basis: cederhout, musk." Zo kun je deze lijst lezen:

1. Kijk eerst naar de basisnoot. Daar blijf je uren mee zitten. Hou je niet van cederhout en musk, dan redt een frisse opening je niet.
2. Markeer de geuren die je kent. Is er een beschrijving die je niet kent, ruik die geur dan eerst ergens anders, bijvoorbeeld lavendel of een cederhouten potlood.
3. Verwar een lange lijst niet met een complexe geur. Twaalf noten opschrijven bewijst niet dat de geur rijk is, net zoals drie noten niet bewijzen dat hij eenvoudig is.
4. Weet dat dezelfde noot niet één geur is. Twee parfums met "roos" kunnen heel verschillend zijn: de ene is vers en groen, de andere donker en zoet als honing.
5. Vervang de lijst niet door een proefneming. Een lijst laat je raden, maar zegt niet of je hem zult lusten.

De notenlijst zegt niets over de intensiteit van de geur. Dezelfde noten kunnen in andere verhoudingen heel anders voelen; dit onderwerp hebben we uitgebreid behandeld in het artikel verschil tussen EDP en EDT.

Veranderen huid en lucht deze volgorde?

Het effect van temperatuur is duidelijk: warmte versnelt de verdamping. Op een warme dag zijn de topnoten sneller op en gaat de geur sneller verder. In de kou kan dezelfde geur langzamer openen.

Aan de kant van de huid is het bewijs beperkter. In een laboratoriumstudie met lucht die van de onderarm van vijftig vrouwen was opgevangen, bleek dat de vluchtige stoffen die van de huid afkomen per persoon verschillen, en dat die verschillen gerelateerd kunnen zijn aan de waargenomen geur van een cosmetisch product. Dit betekent echter niet dat je aan je huid kunt zien hoe een parfum zal ruiken. De zin "je huidchemie bepaalt je geur" wordt online als vaststaand feit gebracht, maar er zijn niet zoveel duidelijke gegevens. Dat dezelfde geur op de huid van een vriendin mooier is, is dus niet verrassend, maar de oorzaak aan één factor koppelen kan ook niet.

Past de piramide op elk parfum?

De piramide is een praktisch model om een geur te beschrijven, geen natuurwet. In werkelijkheid liggen de stoffen op een spectrum en niet in drie nette lagen. Het merk beslist ook zelf, volgens de eigen beschrijving, in welke laag elke noot wordt geplaatst.

Sommige geuren zijn zo opgebouwd dat ze van begin tot eind niet veel veranderen, en sommige advertenties geven helemaal geen piramide. Het ontbreken van een piramide is dus geen tekort. Het belangrijkste is wat je enkele uren op je huid ruikt.

Veelvoorkomende misverstanden over noten

• "De basisnoot is het sterkste deel." De basisnoot kan het langst blijven, maar hoeft niet het sterkst gehoord te worden. Na enkele uren zit de geur vaak dicht bij de huid en is hij licht.
• "De topnoot is onbelangrijk, die verdwijnt toch." De topnoot is kort, maar bepaalt de eerste indruk. De lagen zijn ook niet helemaal onafhankelijk: de onderste noten kunnen veranderen hoe de topnoot wordt waargenomen.
• "Als er vanille in de basisnoot zit, is de geur zoet." Eén beschrijving vertelt niet het hele verhaal. Vanille gecombineerd met wierook of hout kan helemaal niet zoet aanvoelen.
• "Veel noten op de lijst betekent kwaliteit." De lengte van de lijst meet de kwaliteit niet. Het aantal noten wordt ook bepaald door de marketingtaal van het merk.
• "Bergamot vermeld betekent vlekken op de huid." Sommige stoffen die reacties kunnen veroorzaken zitten in bergamotolie, maar een bergamotnoot toont niet aan dat deze stoffen in de formule zitten. Toch is het een voorzichtige gewoonte om op dagen dat je in de zon gaat, het product niet op onbeschermde huid te spuiten.

Geven noten een aanwijzing voor allergie?

Niet alleen. Een stof die niet in de notenlijst voorkomt, kan een allergie veroorzaken, en een bloem die je op de lijst ziet, kan helemaal niet in de formule zitten. Als je een geurallergie hebt, is de ingrediëntenlijst de plek waar je moet kijken. In producten op de Europese markt worden bepaalde geurallergenen, als ze in producten die op de huid blijven boven 0,001% zitten, afzonderlijk op de ingrediëntenlijst vermeld, en deze lijst is onlangs uitgebreid. Toch kan een andere stof die niet op de lijst staat ook problemen veroorzaken.

Heb je eerder op parfum gereageerd, vraag dan je arts om advies voordat je een nieuwe geur op je huid spuit. Heb je geen bekende allergie maar is je huid gevoelig, begin dan op een klein gebied: op de binnenkant van de arm of in de elleboogplooi, twee keer per dag, gedurende 7-10 dagen. Zie je in die tijd een reactie, leg die geur dan opzij.

Drie veelgestelde vragen

Kan de topnoot langer blijven?

Maar slechts in beperkte mate. Dat de moleculen snel verdampen, is inherent aan hun aard. Een koele omgeving kan het iets vertragen. Opnieuw spuiten herstelt de opening, maar verhoogt tegelijk ook de basisnoten.

Waarom ruik ik de geur na een tijdje niet meer?

Je neus went aan dezelfde geur; dit heet geurvermoeidheid. Dat betekent niet dat de geur op is. Anderen in je omgeving kunnen hem nog steeds ruiken.

Waarom is de geur op papier anders dan op de huid?

Papier heeft niet de warmte, het vet en het zweet van de huid. Daardoor kunnen de noten op papier in een ander tempo ontwikkelen. Papier is praktisch voor een eerste selectie, maar niet voldoende voor de uiteindelijke beslissing.