Kolajen Nedir, Ne İşe Yarar? Tipleri, Cilt ve Saçtaki Yeri

Kolajen tek bir molekül değil, en az 28 tipi tanımlanmış bir protein ailesidir. Dermisi bir kumaş gibi düşünürsen kolajen o kumaşın iplikleridir: Cildin gerilmeye dayanmasını ve dokusunu korumasını sağlar. Ürün etiketindeki kolajenle cildin içindeki kolajen ise aynı işi görmez. İkisinin farkını anlamak için önce yapısına bakmak gerekir.

Üçlü sarmal: Kolajeni kolajen yapan yapı

Üç protein zinciri bir halat gibi birbirine sarılır. Zincirlerde glisin-X-Y düzeni tekrar eder. Glisin en küçük amino asit olduğu için sarmalın sıkı paketlenmesine izin verir, X ve Y konumlarında ise sık sık prolin ve hidroksiprolin bulunur. Hidroksiprolin sarmalın vücut sıcaklığında dağılmadan durmasını sağlar. Onu oluşturan enzim C vitamini ister, skorbütte cildin kırılganlaşmasının nedeni de budur.

Dermiste kolajeni fibroblast adlı hücreler üretir. Hücre önce öncü molekül olan prokolajeni yapıp dışarı salar, bu molekül hücre dışında kesilip olgunlaşır, sonra moleküller birbirine bağlanarak lif ve lif demeti oluşturur. Tek bir doğal kolajen molekülü bile yaklaşık 300.000 dalton büyüklüğündedir, yani sağlam cilt yüzeyinden geçebilen maddelerin çok üzerindedir.

Ciltte hangi kolajen tipi nerede bulunur?

Ciltte birkaç tip birlikte çalışır. Yüzdeler ölçüm yöntemine ve yaşa göre değişir, bu yüzden aralık olarak okunmalı.

Oranlar yaşla da değişir: Fetal ciltte tip I yaklaşık %70-75 iken yetişkinde %85-90'a çıkar. Payı küçük olan tiplerin görevi de küçük değildir. Tip VII kolajendeki kalıtsal bir bozukluk, epidermisin dermise tutunamadığı ve ciltte kabarcıklar oluşan distrofik epidermolizis bülloza hastalığına yol açar. Kremlerde söz edilen "kolajen" ise genellikle bu ayrımları yapmaz.

Saçta kolajen var mı?

Saç telinin kendisi büyük ölçüde keratinden oluşur, kolajen telin yapı taşı değildir. Kolajenin saçla ilgisi telin değil kökün çevresindedir. Tip XVII kolajen, saç folikülündeki kök hücrelerin korunmasında görev alır. Fare ve insan dokusuyla yapılan 2016 tarihli bir çalışmada bu proteinin yaşla yıkılmasının kök hücre kaybına ve folikülün küçülmesine yol açtığı gösterilmiş. Bu temel araştırmadır, sürülen ya da içilen kolajenin süreci değiştirdiğini göstermez.

Şampuan ve kremlerdeki hidrolize kolajenin işi başkadır. 1977 ve 1991 tarihli çalışmalarda özellikle 1.000-3.000 dalton civarındaki parçaların açılmış ya da perma görmüş saça tutunduğu görülmüş. Bu, yüzeyle ilgili bir bakım etkisidir, saçı uzattığını ya da dökülmeyi azalttığını göstermez. Güncel ve bağımsız veri de azdır.

Yaşla ve güneşle neden azalır?

• Yapım yavaşlar. Cilt kolajeni yirmili yaşlarda zirveye ulaşır. Sonrasında üretimin yılda yaklaşık %1-1,5 azaldığı sık anılır, ama bu rakam takviye sektörüyle bağlantılı bir derlemeden geliyor, kesin bir ölçü sayılmamalı. Daha somut bir karşılaştırmada 80 yaş üstü bireylerin derisinde kolajen yapımının göstergesi olan tip I prokolajen, 18-29 yaş grubuna göre yaklaşık %68 düşük bulunmuş.
• Hücreler daha az gerilir. Kopup düzensizleşen liflerin arasında fibroblast yüzeyinin kolajene temas oranı %78'den %58'e inmiş. Yeterince gerilmeyen hücre daha az üretir. Aynı çalışma azalmayı hem hücrenin kendi yaşlanmasına hem de bu mekanik etkiye bağlıyor.
• Menopoz hızlandırır. Menopozu izleyen ilk 15-18 yılda cilt kolajeninde yıllık ortalama %2,1 azalma bildirilmiş. Erkeklerde hormon düşüşü daha yavaş olduğu için bu ani hızlanma görülmez.
• Güneş yıkımı artırır. UV sonrası 8 saat içinde MMP-1, MMP-3 ve MMP-9 enzimlerinin genleri çalışmaya başlıyor. Tip I prokolajen aynı sürede düşüyor, 24 saatte üst dermiste neredeyse kayboluyor.
• Şeker bağları sertleştirir. Kolajen liflerine bağlanan ileri glikasyon ürünleri (AGE) zamanla birikir, lifi sertleştirir ve işlevini azaltır.

Bu listedeki etkenlerin bir kısmı değiştirilemez, güneş ise değiştirilebilir. Bu yüzden kolajeni korumak için en çok çalışılmış adım günlük güneş kremidir. Geniş spektrumlu, en az SPF 30 bir ürün 2 saatte bir ve terleme ya da yüzme sonrası yenilenir. Yapım tarafında ise en çok retinoidler ve C vitamini çalışılmış. Küçük çalışmalarda retinol yaşlı kol cildinde prokolajeni artırmış, C vitamini ise kolajen yapan enzimlerin zorunlu yardımcısıdır. Bunların hiçbiri kaybolan kolajeni tamamen geri getirmez.

Hidrolize kolajen doğal kolajenden nasıl ayrılır?

Kozmetikte kolajen genellikle cildin içindekiyle aynı biçimde kullanılmaz. Molekül hidrolizle küçük parçalara ayrılır ya da rekombinant yöntemle üretilir. Üçü arasındaki fark etiketteki adı doğru okumayı sağlar.

Hayvansal kolajen türe özgü bölgeler taşır ve partiler arası fark gösterebilir, rekombinant üretim bu sorunları azaltmayı hedefler. Parçalanmış kolajenin kremde ne yaptığı, takviye çalışmalarındaki fonlama tartışması ve "kolajen kremi işe yarar mı?" sorusu kolajen kremleri yazısında ayrıntılı anlatılıyor.

Kolajenle karıştırılan maddeler

• Elastin: Cildin gerildikten sonra eski hâline dönmesini sağlayan ayrı bir proteindir. Kolajen dayanım, elastin esneklik verir.
• Jelatin: Isıyla sarmalı bozulmuş kolajendir. Aynı kaynaktan gelir, aynı yapıyı taşımaz.
• Peptit: Kısa amino asit zinciridir. "Palmitoyl" ile başlayan etiket adları kolajen değildir, sinyal görevi görebileceği öne sürülür.
• Hyaluronik asit: Protein değil, şeker zinciridir. Kolajenle aynı dokuda bulunur ve su tutar.

Hidrolize kolajen hayvansal kaynaktan geliyorsa bunu içerik bilgisinden ya da üreticiden öğrenmek gerekebilir. Balık ya da başka bir hayvansal ürüne alerjin varsa etiketi oku. Yeni ürünü önce kol içinde ya da dirsek kıvrımında, günde iki kez, 7-10 gün sına.